काठमाडौं । काठमाडौंको हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा एउटा यस्तो मन्दिर छ, जसको चर्चा यसको भव्यताका कारण मात्र हुँदैन। वर्षभरि सर्वसाधारणका लागि बन्द रहने र बडादसैँको महानवमीका दिन मात्रै दर्शनका लागि खुल्ने परम्पराले पनि यसलाई विशिष्ट बनाएको छ। त्यो हो—तलेजु भवानी मन्दिर।
मन्दिरको अग्लो प्यागोडा शैली, कलात्मक छाना र परम्परागत वास्तुकला देख्दा यसको ऐतिहासिक महत्त्व सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ। तर यसको अर्को विशेषता मन्दिरको बनावटभन्दा पनि यससँग जोडिएको धार्मिक अनुशासन हो। वर्षको अधिकांश समय बन्द रहने ढोकाले भक्तजनको जिज्ञासा जगाउँछ भने महानवमीमा खुल्ने त्यही ढोकाले हजारौँको धार्मिक आस्थालाई जोड्छ।
तलेजु मन्दिरको यही विशिष्टता बुझ्न हामी हनुमानढोका पुगेका थियौँ। मन्दिरको ढोका बन्द थियो। बाहिरबाट हेर्दा भित्रको पूजा विधि र धार्मिक गतिविधिबारे सहजै थाहा पाउन सकिने अवस्था थिएन। तर ढोकाबाहिर श्रद्धापूर्वक पूजा गर्ने मानिसहरू देखिन्थे। कसैले हात जोडेर प्रार्थना गरिरहेका थिए, कसैले देवीलाई सम्झेर पूजाआजा गरिरहेका थिए।
मन्दिरभित्र प्रवेश गर्न नपाए पनि भक्तजनको आस्था रोकिएको थिएन। यही दृश्यले एउटा प्रश्न जन्माउँथ्यो—सर्वसाधारणका लागि वर्षभरि बन्द रहने मन्दिरप्रति मानिसको आकर्षण र विश्वास यति गहिरो हुनुको कारण के हो?
राजदरबारको आराध्यदेवीदेखि सांस्कृतिक सम्पदासम्म
तलेजु भवानीको महत्त्व बुझ्न काठमाडौंको मल्लकालीन इतिहासतर्फ फर्कनुपर्छ। यो मन्दिर धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र नभई तत्कालीन शासन व्यवस्था, राजकीय परम्परा र सांस्कृतिक जीवनसँग जोडिएको सम्पदा पनि हो।
मल्लकालमा तलेजु भवानीलाई राजाहरूको आराध्यदेवीका रूपमा पुज्ने परम्परा रहेको ऐतिहासिक विवरणमा उल्लेख पाइन्छ। त्यसबेला राज्यको सुरक्षा, समृद्धि र विजयलाई देवीको आशीर्वादसँग जोडेर हेर्ने धार्मिक मान्यता थियो। त्यसैले तलेजु मन्दिरलाई सामान्य पूजास्थलका रूपमा मात्रै बुझ्दा यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि अधुरो रहन्छ।
नेपाल पर्यटन बोर्डको विवरणमा राजा महेन्द्र मल्लले सन् १५४९ मा तलेजु मन्दिर निर्माण गराएको उल्लेख छ। यद्यपि केही अन्य ऐतिहासिक विवरणमा यसको निर्माण वर्ष सन् १५६४ उल्लेख गरिएको पाइन्छ। निर्माण मितिसम्बन्धी यी विवरणबीचको भिन्नता स्पष्ट पार्न सम्बन्धित ऐतिहासिक अभिलेखको थप अध्ययन आवश्यक देखिन्छ।
मन्दिरको वास्तुकला, यससँग जोडिएका पूजा विधि र परम्परागत मान्यताले काठमाडौं उपत्यकाको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पहिचान झल्काउँछन्। समय परिवर्तन भए पनि मन्दिरसँग जोडिएको धार्मिक परम्परा आजसम्म कायम रहनुले यसको महत्त्वलाई थप उजागर गर्छ।
महानवमीमा मात्र दर्शनको अवसर किन?
तलेजु मन्दिरबारे सर्वाधिक चासोको विषय यसको दर्शन परम्परा हो। वर्षभरि सर्वसाधारणका लागि बन्द रहने मन्दिर महानवमीका दिन खुला गरिन्छ। बडादसैँको यस विशेष दिन देवी दुर्गाको पूजा–आराधना गर्ने परम्परासँग तलेजु भवानीको सम्बन्ध जोडिएको छ।
महानवमीमा मन्दिर खुल्दा भक्तजनले तलेजु भवानीको दर्शन गर्ने अवसर पाउँछन्। अन्य दिन भने सर्वसाधारणले मन्दिरभित्र प्रवेश गरेर दर्शन गर्न पाउँदैनन्। यही सीमित अवसरले महानवमीको धार्मिक महत्त्वलाई भक्तजनका लागि थप विशेष बनाएको छ।
तर मन्दिर वर्षमा एक दिन मात्र सर्वसाधारणका लागि किन खुल्छ भन्ने प्रश्नको ऐतिहासिक उत्तर सहजै उपलब्ध छैन। यो व्यवस्था कहिलेदेखि सुरु भयो, यसको पछाडि कस्ता धार्मिक नियम छन् र समयक्रममा यो परम्परा कसरी विकसित भयो भन्ने विषयमा आधिकारिक अभिलेख तथा जानकार व्यक्तिहरूसँग थप अध्ययन आवश्यक छ।
हामीले रिपोर्टिङका क्रममा यसबारे थप जानकारी लिन प्रयास गरे पनि पुजारी तथा व्यवस्थापन पक्षबाट विस्तृत जानकारी प्राप्त गर्न सकेनौँ। त्यसैले यस परम्पराको सुरुआत र यसको ऐतिहासिक कारणबारे निश्चित निष्कर्ष निकाल्न सकिने अवस्था छैन।
यद्यपि, मन्दिर सर्वसाधारणका लागि बन्द रहनु र त्यहाँ धार्मिक गतिविधि नै नहुनु फरक विषय हुन्। सार्वजनिक दर्शनको समय सीमित भए पनि मन्दिरसँग सम्बन्धित परम्परागत पूजा विधि आफ्नै धार्मिक व्यवस्थाअनुसार सञ्चालन हुने गर्छन्।
ढोकाबाहिर पनि जीवित छ धार्मिक विश्वास
तलेजु मन्दिरको परम्पराबारे स्थानीय बासिन्दा शान्ति अमात्यको अनुभवले धार्मिक विश्वासको अर्को पाटो देखाउँछ। उनी आफूले सानैदेखि महानवमीका दिन मन्दिर खुल्ने परम्पराबारे सुन्दै र देख्दै आएको बताउँछिन्।
उनका अनुसार महानवमीका दिन मन्दिर खुल्ने र भक्तजनले देवीको दर्शन गर्न पाउने परम्परा पहिलेदेखि नै चल्दै आएको हो। यस दिन देवीको विशेष पूजा हुने तथा कुमारी अर्थात् जीवित देवीसँग जोडिएका धार्मिक विश्वाससमेत रहेको उनी बताउँछिन्।
स्थानीयले पुस्तौँदेखि सुनाउँदै आएका यस्ता अनुभवले तलेजु मन्दिरप्रतिको सामाजिक विश्वास बुझ्न मद्दत गर्छन्। तर धार्मिक जनविश्वास र ऐतिहासिक प्रमाणलाई छुट्टाछुट्टै अध्ययन गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
हामीले मन्दिरबाहिर देखेको दृश्यले पनि यही कुरा संकेत गर्थ्यो। दर्शनका लागि भित्र प्रवेश गर्न नपाए पनि मानिसहरू मन्दिर परिसरमा पुगिरहेका थिए। उनीहरूका लागि मन्दिरको महत्त्व ढोका खुल्ने दिनमा मात्र सीमित थिएन। देवीप्रतिको श्रद्धा व्यक्त गर्न मन्दिरभित्र प्रवेश गर्नैपर्छ भन्ने थिएन।
यसले तलेजु मन्दिर केवल प्राचीन वास्तुकला वा पर्यटकीय आकर्षण नभई स्थानीय समुदायको धार्मिक जीवनसँग जोडिएको स्थल पनि हो भन्ने देखाउँछ।
सम्पदा संरक्षणसँगै इतिहासको खोजी पनि आवश्यक
तलेजु भवानी मन्दिरको विशिष्टता यसको वास्तुकला, मल्लकालीन पृष्ठभूमि र महानवमीमा दर्शनका लागि खुल्ने परम्पराको संयोजनमा छ। यसले काठमाडौंको धार्मिक तथा सांस्कृतिक इतिहासलाई वर्तमानसँग जोडिरहेको छ।
तर यस मन्दिरबारे सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध जानकारीलाई थप व्यवस्थित बनाउने आवश्यकता पनि देखिन्छ। मन्दिरको निर्माण इतिहास, वर्षभरि सर्वसाधारणका लागि बन्द रहने परम्पराको सुरुआत, पूजा व्यवस्थापन र यससँग जोडिएका धार्मिक नियमबारे आधिकारिक स्रोतबाट स्पष्ट जानकारी उपलब्ध भएमा अनुसन्धानकर्ता, पत्रकार, विद्यार्थी तथा पर्यटक सबैलाई उपयोगी हुनेछ।
विशेषगरी ऐतिहासिक सम्पदाको चर्चा गर्दा जनविश्वास, मौखिक परम्परा र प्रमाणमा आधारित इतिहासबीचको भिन्नता स्पष्ट पार्नु आवश्यक हुन्छ। यसो गर्दा परम्पराप्रतिको सम्मान कायम राख्दै इतिहासलाई तथ्यपरक ढङ्गले बुझ्न सकिन्छ।
तलेजु मन्दिरको ढोका वर्षको अधिकांश समय बन्द रहन्छ। तर यसको इतिहास र परम्पराप्रतिको जिज्ञासा बन्द छैन। महानवमीमा खुल्ने ढोकाले भक्तजनलाई देवीको दर्शन गराउँछ भने यस मन्दिरको ऐतिहासिक महत्त्वले हामीलाई एउटा फरक प्रश्नतर्फ लैजान्छ—हामीले पुस्तौँदेखि मान्दै आएको परम्पराको इतिहासलाई कति गहिराइमा बुझेका छौँ?
सायद तलेजु भवानी मन्दिरको वास्तविक विशेषता यहीँ छ। यो एकातिर धार्मिक आस्थाको केन्द्र हो, अर्कोतिर इतिहासका अनेक पक्ष अझै अध्ययन र व्याख्याको प्रतीक्षामा रहेको सांस्कृतिक सम्पदा पनि हो। यसको संरक्षण गर्नु भनेको मन्दिरको भौतिक संरचना जोगाउनु मात्र होइन, यससँग जोडिएका परम्परा, अभिलेख र ऐतिहासिक सत्यको खोजीलाई पनि निरन्तरता दिनु हो।
