ब्राजिलको ‘पिक्स’ले बदल्दैछ विश्वको डिजिटल भुक्तानीको खेल

काठमाडौँ । विश्वमा डिजिटल भुक्तानीको चर्चा हुँदा सामान्यतया भिसा, मास्टरकार्ड, एप्पल पेलगायत निजी भुक्तानी सञ्जालको नाम अगाडि आउँछ। तर, पछिल्लो समय ब्राजिलले सञ्चालनमा ल्याएको ‘पिक्स’ले डिजिटल भुक्तानीको परम्परागत अवधारणालाई चुनौती दिइरहेको छ।

ब्राजिलको केन्द्रीय बैंकले सञ्चालन गरेको तत्काल डिजिटल भुक्तानी प्रणाली ‘पिक्स’ अहिले ब्राजिलभित्र पैसा पठाउने माध्यममा मात्र सीमित छैन। यसको तीव्र विस्तार र प्रयोगका कारण यसलाई विश्वका अन्य तत्काल भुक्तानी प्रणालीसँग जोड्ने सम्भावनाबारे समेत बहस सुरु भएको छ।

केही आर्थिक विश्लेषकहरूले पिक्सको विस्तारलाई डिजिटल भुक्तानी क्षेत्रमा ठूलो परिवर्तनको संकेतका रूपमा हेरेका छन्। यद्यपि, सन् २०२८ सम्ममा यो विश्वकै प्रमुख डिजिटल भुक्तानी माध्यम बन्ने दाबी भने भविष्यसम्बन्धी प्रक्षेपण हो।

पिक्स के हो?

पिक्स सन् २०२० मा ब्राजिलको केन्द्रीय बैंकले सुरु गरेको तत्काल डिजिटल भुक्तानी प्रणाली हो। यसको मुख्य विशेषता बैंक खाता वा अन्य सहभागी वित्तीय संस्थाबीच जुनसुकै समयमा तत्काल रकम स्थानान्तरण गर्न सक्नु हो।

परम्परागत कार्ड भुक्तानीमा बैंक, कार्ड जारी गर्ने संस्था, कार्ड सञ्जाल र व्यापारीबीच विभिन्न तहमा कारोबार प्रक्रिया हुन्छ। पिक्सले भने तत्काल बैंक–टु–बैंक भुक्तानीका लागि साझा डिजिटल पूर्वाधार उपलब्ध गराउँछ।

व्यक्तिगत प्रयोगकर्ताका लागि कारोबार सहज र कम लागतमा हुनु तथा व्यवसायीका लागि परम्परागत कार्ड भुक्तानीको तुलनामा कम खर्चमा कारोबार गर्न सकिनु पिक्सको लोकप्रियताको प्रमुख कारणका रूपमा हेरिएको छ।

पिक्सको प्रयोग व्यक्ति–व्यक्तिबीच पैसा पठाउन मात्र नभई पसल, रेस्टुरेन्ट, ट्याक्सी, सडक व्यवसायदेखि ठूला कम्पनीसम्म फैलिएको छ। यसले डिजिटल भुक्तानीको पहुँचलाई ठूलो जनसंख्यासम्म विस्तार गरेको छ।

पाँच वर्षमै कसरी बन्यो लोकप्रिय?

ब्राजिलको केन्द्रीय बैंकले सार्वजनिक गरेको तथ्यांकअनुसार पिक्सको कारोबार पछिल्ला वर्षमा तीव्र गतिमा बढेको छ। सन् २०२४ मा मात्रै पिक्समार्फत ६८.७ अर्ब कारोबार भएको तथ्यांक प्रस्तुत गरिएको छ।

यसको विशेषता कारोबारको संख्या मात्र होइन, यसको पहुँच पनि हो। ठूला शहरका बैंकिङ पहुँच भएका उपभोक्तादेखि साना पसल, सडक व्यापारी र ट्याक्सी चालकसम्मले पिक्स प्रयोग गर्न थालेका छन्।

यसले डिजिटल भुक्तानीका लागि निजी कम्पनीले सञ्चालन गर्ने विश्वव्यापी कार्ड सञ्जालमै निर्भर हुनुपर्छ भन्ने धारणामाथि प्रश्न उठाएको छ।

ब्राजिलको अनुभवले के देखाएको छ भने कुनै देशको केन्द्रीय बैंकले साझा डिजिटल पूर्वाधार निर्माण गरी बैंक तथा वित्तीय संस्थालाई एउटै तत्काल भुक्तानी प्रणालीमा जोड्न सकेमा ठूलो जनसंख्याले त्यसलाई तीव्र रूपमा अपनाउन सक्छ।

भिसा र मास्टरकार्डभन्दा फरक मोडल

पिक्सको चर्चा गर्दा भिसा र मास्टरकार्डसँग यसको तुलना हुनु स्वाभाविक छ। भिसा र मास्टरकार्ड विश्वव्यापी कार्ड भुक्तानी सञ्जाल हुन् भने पिक्स ब्राजिलको केन्द्रीय बैंकले सञ्चालन गरेको तत्काल भुक्तानी पूर्वाधार हो।

भिसाको इतिहास अमेरिकी बैंकिङ प्रणालीसँग जोडिएको छ। सन् १९५८ मा बैंक अफ अमेरिकाले ‘BankAmericard’ नामबाट कार्ड कार्यक्रम सुरु गरेको थियो। पछि यसको सञ्जाल विस्तार हुँदै गयो र सन् ১৯७६ मा BankAmericard को नाम परिवर्तन गरेर ‘Visa’ राखियो।

मास्टरकार्डको विकास पनि अमेरिकी बैंकिङ क्षेत्रबाटै भएको हो। BankAmericard को सफलतापछि अन्य अमेरिकी बैंकहरू मिलेर सन् १९६६ मा ‘Interbank Card Association’ स्थापना गरेका थिए। यही संस्थाबाट विकसित ‘Master Charge’ पछि मास्टरकार्डका रूपमा स्थापित भयो।

भिसा र मास्टरकार्डले विश्वव्यापी रूपमा ठूलो संख्यामा कारोबार प्रशोधन गर्दै आएका छन्। भिसाको आर्थिक वर्ष २०२५ को तथ्यांकअनुसार उसको सञ्जालबाट २५७.५ अर्ब कारोबार प्रशोधन भएका थिए।

यसको दैनिक औसत करिब ७० करोड ५५ लाख कारोबार हुन आउँछ। मास्टरकार्डले पनि आफ्नो सञ्जालबाट प्रशोधन हुने कारोबारलाई ‘switched transactions’ का रूपमा मापन गर्छ।

यसको अर्थ विश्वव्यापी डिजिटल तथा कार्ड भुक्तानी प्रणालीमा यी दुई कम्पनीको प्रभाव अझै निकै ठूलो छ। तर पिक्सको विस्तारले भने कार्डमा आधारित भुक्तानीभन्दा फरक किसिमको तत्काल भुक्तानी पूर्वाधार पनि ठूलो स्तरमा सफल हुन सक्छ भन्ने देखाएको छ।

पिक्स विस्तारसँगै बढ्यो अन्तर्राष्ट्रिय चासो

ब्राजिलको केन्द्रीय बैंकले पिक्ससम्बन्धी अनुभव र सूचना आदानप्रदानका लागि विदेशी समकक्ष संस्थासँग विभिन्न सम्झौता गरेको छ। पिक्ससम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य बढ्दै जानुले अन्य देशले पनि ब्राजिलको तत्काल भुक्तानी मोडलमा चासो राखेको संकेत गर्छ।

ब्राजिलले पिक्सलाई अन्य देशका तत्काल भुक्तानी प्रणालीसँग जोड्ने सम्भावनाबारे काम गरिरहेको छ। यस्तो अन्तरसम्बन्ध विस्तार भएमा विभिन्न देशबीच रकम स्थानान्तरण गर्ने प्रक्रिया थप छिटो र सस्तो बनाउन सकिने सम्भावना रहन्छ।

यही कारण पिक्स अहिले केवल प्रविधि वा बैंकिङ क्षेत्रको विषयमा सीमित छैन। यसले विश्वव्यापी डिजिटल भुक्तानीको संरचना र त्यसमा अमेरिकी कम्पनीहरूको प्रभावबारे समेत बहस सिर्जना गरेको छ।

पिक्सको विस्तारले अमेरिकी कम्पनीको विश्वव्यापी भुक्तानी व्यवसायमा कस्तो प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने विषयमा अमेरिकामा पनि चासो देखिएको छ। केही अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टहरूले पिक्सको विस्तारलाई ब्राजिल र अमेरिकाबीचको आर्थिक तथा नीतिगत बहससँग समेत जोडेर हेरेका छन्।

के पिक्सले भिसा र मास्टरकार्डलाई चुनौती दिन सक्छ?

पिक्सको तीव्र विस्तारले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न जन्माएको छ—के केन्द्रीय बैंकले सञ्चालन गर्ने तत्काल भुक्तानी प्रणालीले विश्वव्यापी निजी कार्ड सञ्जाललाई चुनौती दिन सक्छ?

यसको जवाफ तत्कालै दिन सकिँदैन। भिसा र मास्टरकार्डको विश्वव्यापी नेटवर्क, बैंक तथा व्यापारीसँगको सम्बन्ध र अन्तर्राष्ट्रिय पहुँच निकै ठूलो छ।

तर पिक्सले अर्को सम्भावना देखाएको छ। त्यो हो—देशको आफ्नै सार्वजनिक डिजिटल पूर्वाधारमार्फत ठूलो जनसंख्यालाई तत्काल र कम लागतमा भुक्तानी सेवा उपलब्ध गराउन सकिन्छ।

यदि विभिन्न देशका तत्काल भुक्तानी प्रणाली आपसमा जोडिए भने भविष्यमा अन्तर्राष्ट्रिय डिजिटल भुक्तानीको स्वरूप पनि परिवर्तन हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा भुक्तानीका लागि कार्ड सञ्जालमा निर्भरता घट्न सक्ने र बैंक–टु–बैंक तत्काल भुक्तानीको भूमिका बढ्न सक्ने सम्भावना छ।

त्यसैले पिक्सलाई अहिले ब्राजिलको सफल डिजिटल भुक्तानी प्रणालीका रूपमा मात्र नभई भविष्यको विश्वव्यापी भुक्तानी संरचनामा आउन सक्ने परिवर्तनको एउटा सम्भावित नमुनाका रूपमा हेरिएको छ।

तर सन् २०२८ सम्म पिक्स नै विश्वको प्रमुख डिजिटल भुक्तानी माध्यम बन्ने दाबीलाई भने निश्चित परिणामभन्दा विश्लेषण र प्रक्षेपणका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। विश्वव्यापी भुक्तानी प्रणालीमा यसको वास्तविक प्रभाव अन्य देशसँगको अन्तरसम्बन्ध, नियमन, सुरक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय कारोबार र प्रयोगकर्ताको स्वीकार्यतामा निर्भर हुनेछ।